Borsalar

Borsa’nın Dokuz Başlı Ejderhası: Söylenti


Söylenti; Homeros’a nazaran Zeus’un bir elçisi, Hesiodos’a nazaran afacan, hafif ve kolaylıkla kandırılabilen ancak kurtulması hayli sıkıntı bir şey, Sosyolog Robert Bartholomew ve Peter Hassall’a nazaran ise kanıtlayıcı delillerden mahrum, beşerler tarafından algılanan hikayelerdir. Söz manasına bakıldığında, ağızdan ağıza dolaşan ve yanlışsız olup olmadığı bilinmeyen haber manasına gelmektedir. Lakin daha ayrıntılı ele alındığında söylentinin, beşerler tarafından kullanılan birer silah olduğunu görürsünüz.

Zira insanların, söylentileri diğerlerine ziyan verecek halde yaymaları bir stratejidir. Bu sayede diğerleri ziyan görürken kendileri kar sağlayabilir. Münasebetiyle da söylentiler bencil emeller uğruna acımasız bir biçimde kullanılabilmektedir. Antik periyot toplumlarında intikam peşinde olanlar, düşmanlarını üstün fizikî güçleri yahut sihirli yetenekleri ile yenebiliyordu. Lakin bu türlü yetenekleri ve fizikî güçleri olmayan, toplumun fizikî açıdan en güçsüz insanları ise düşmanlarını dedikodu ve söylenti ile yeniyordu.

İnsan beyni devamlı olarak gerçek ya da yanlış biçimde bir şeylere mana bulmaya çalışır. Söylentiler ortaya çıktığında şayet bir bahiste bilgi eksikliği varsa söylentinin yayılması için gerekli ortam hazırdır. Zira bilgi eksikliğinin olması kuvvetli bir belirsizliğe sebep verir ve belirsizliğin olduğu ortamlarda insan tasaları güçlü bir bilgi isteğiyle birleşir. Bu yüzden de söylentilere daha kolay bir formda inanırlar ve duydukları söylentileri kullanmaya epeyce eğilimli olurlar. Tek bir söylenti insan zihnine ulaştığı anda orada takılıp kalır ve beşerler bu söylentilerin tesirinden kolay kolay kurtulamaz. Bir karar verecekleri vakit akıllarında kalan bu söylenti onların kararlarını etkilemeye başlar.

Duygusal akıntı, insanı bu kadar etkileyen söylentilerin yayılmasına neden olan etkenlerden biri olarak karşımıza çıkar. Ruhsal gerilim şartlarının olduğu vakitlerde söylentiler olağandan daha tesirli bir halde yayılarak kuvvetli panik ortamı yahut coşku ortamı yaratabilir. Günümüzde internet aracılığıyla söylentiler daha süratli bir formda bireyler ortasında yayılmaktadır. Araştırmalara nazaran her gün 3800’den fazla web sitesi oluşturulmakta ve 600.000 sayfadan fazla evrak eklenmektedir. Bu türlü data girişinin çok olduğu bir periyotta, bir söylenti, bilgisayar marifeti asgarî olan birisi tarafından bile neredeyse anında yayılabilir ve birkaç saat içerisinde bir şirket bunun sonucunda feci mali kayıplar ya da kuvvetli karlar yaşayabilir.

Gordon Allport ve Leo Postman tarafından yazılan “The Psychology of Rumor” kitabında belirsizliğin olduğu ortamlarda söylentilerin daha süratli yayıldığı lisana getirilmiştir. Rastgele bir piyasa düzgün bilir ki yaygın bir belirsizlik duygusu finansal piyasaların en değerli kesimlerinden biridir. Bu yüzden de söylentiler finans dalının değişmez taşlarındandır. Ekonomik söylentiler yatırımcılar ortasında büyük ölçüde bulaşıcılık gösterebilmektedir. Ayrıyeten bu söylentiler bireylerin davranışlarını etkileyen birincil neden haline gelebilmekte ve yatırımcıların yatırımlarını etkileyecek şeyleri yapma ya da yapmama nedenleri için temel olabilmektedir. Bu yüzden de bir bölümü büyük ziyanlara uğratırken bir öbür kesite epeyce yüksek karlar sağlayabilir.

2000 yılında California’da bilgisayar ağı ekipman üretici Emulex’in mali durumu hakkında kasıtlı olarak yanlış bir rapor yüklendi ve 25 Ağustos 2000 tarihinde ise Emulex’in SEC (Securities and Exchange Commission) tarafından federal bir soruşturma altında olduğu ve şirketin genel müdürünün istifa ettiğine dair haberler çeşitli internet sitesinde dolaşmaya başladı. Doğrulanmamış haberlerin tesiri çok süratliydi, 15 dakika içinde Emulex payları yüzde elliden fazla paha kaybetmiş ve şirketin piyasa bedelinde yaklaşık 2.45 milyar dolarlık bir kayıp meydana gelmişti. Öğlenden sonra aldatmaca haberler keşfedilmiş ve şirketin haberler ile dolandırıcılığa maruz bırakıldığı söylenmeye başlanmıştı.

Bu olumlu telaffuzlarla birlikte pay senedi ziyanlarının birçoklarını telafi etmiş oldu. Lakin kimi ekonomistlere nazaran; bu doğruluğu aşikâr olmayan söylentilerden ötürü küçük yatırımcılar önemli ziyanlara uğrarken Emulex şirketi düşünüldüğü üzere ziyan etmemiş hatta bu söylentilerden büyük ölçüde yarar sağlamıştı.

Yani umut söylentiyi doğurmuştur. Umudun doğurduğu söylentiler yatırımcının isteğiyle ne kadar örtüşürse ve doğrulanmamış bu bilge, yatırımcıya ne kadar çok kaynaktan ulaşırsa söylentinin inandırıcılığı da o kadar yüksek olacaktır. Umulan yahut korkulan gelecekteki olayları yansıtan söylentilerin yatırımcı üzerindeki tesiri o kadar kuvvetlidir ki gelecekle ilgili iyimserliklerinin yahut karamsarlıklarının, satın alma isteği üzerine tesiri bulunmaktadır.

Yatırımcıların süreç yaparken kullandıkları bir cümle vardır: Beklentiler alınır gerçekler satılır. İngilizcede bu cümle “buy the rumor sell the news” diye kullanılır ve rumor söylenti manasında kullanılmaktadır. Bu yüzden de bu cümledeki beklenti iki formda yorumlanabilir. Şayet yatırımcı pay senedi tahlillerinden sonra bir beklentiyle yatırım yapıyorsa bunda bir kahır yoktur ancak tahlil beklentisi doğrultusunda değil söylenti beklentisinin doğrultusunda yatırım yapıyorsa, bu durum ileride yatırımcının portföyünde derde sebep olabilir. Zira söylentiler kitle davranış olgusundan biri olduğu için devamlı sirkülasyon halindedir ve bilgiler sirkülasyon sürecinde birçok dönüşümden geçer.

Yatırımcı, söylenti sürecinin kaçıncı dalgasında olduğunu bilmeden paya gereğinden fazla güvenebilir ya da hiç güvenmez. Yatırımcı bir söylenti duyduğu vakit ortamdaki belirsizlik düzeyinin hangi boyutta olduğunu ve insanların bilgi taleplerinin arzları aşıp aşmadığını denetim etmesi gerekir. Zira bilgiye olan talep arzları aşmaya başladığında doğaçlama haberler olağandan daha fazla ortaya çıkacak ve daha çabuk yayılacaktır.

Unutulmaması gereken bir öteki durum, borsanın içinde bulunan yatırımcılarda batındır. Borsa yatırımcılarının oluşturduğu topluluk parçalanmaz bir bütünü ya da bir ve eş olan şeylerin bir ortaya gelerek oluşturduğu bir bütünü temsil etmez. Bu iki durum borsada yatırımcıların oluşturduğu bütünün gerçekliğiyle çelişir. Borsa yatırımcılarının oluşturduğu bütün, kesimli bir yapıya sahiptir. Bu modüllü yapı birbirine benzemeyen yatırımcıların bir ortaya gelmesiyle oluşur. Pekala, bu yatırımcılar hangi hallerde birbirine benzemez. Bir kesim vardır ki sayıca çok olmasına karşın küçük birikimlerle piyasaya yatırım yapar. Öbür yatırımcı topluluğu ise, sayıca az olmasına karşın portföy ölçüsü epey yüksektir. Büyük yatırımcı olarak da bilinirler.

Gözden kaçmaması gereken şey, borsanın toplumla bağı olduğu üzere borsa da bulunanların da toplumla bağıdır. Yani, toplumda ekonomik gücü elinde bulunduranların kelam söyleme ve söyledikleri kelamın dinlenme kapasitesi yüksektir. Dikkat! bu kapasite kimi söylentilerin deverana girmesine de neden olabilir. Asla kendinize şunu sormayı unutmayın; “benim bir söylentiyi deverana sokacak gücüm var mı?” Şayet küçük yatırımcı olarak sizin bir söylentiyi sirkülasyona sokacak gücünüz yoksa, sesiniz borsanın gerçeklerine dayanarak yaptığınız tahlillerde yükselmelidir.

Agatha Christie bir kitabında söylentiyi, yok edilmesi neredeyse imkânsız olan dokuz başlı Hydra Ejderine benzetmiştir zira kesilen her başın yerine iki tane baş çıkmaktadır. Nasıl ki; Prester John efsanesindeki boşluklar tüccarlar ve elçiler tarafından destansı şiirler ve İncil alıntılarıyla doldurulmuş ve ortaya yenilmez, epeyce kuvvetli krallığa sahip, efsanevi bir Kral çıkmışsa piyasalarda da ortaya çıkan söylentilerin boşlukları birçok kişi tarafından doldurulmaktadır. Bunun sonucunda ise piyasada yatırımcılar tarafından asla kıymet kaybetmeyecek ya da asla yükselemeyecek paylar türer. Unutmayın ki Titanic için de asla batmaz deniliyordu.

“Bu oyunda kazanmak isteyenin sabrı ve parası olmalıdır. Zira fiyatların hareketsiz kaldığı ve söylentilerin gerçeğe dayandığı anlar çok azdır.” (Olağanüstü Kitlesel Yanılgılar ve Kalabalığın Çılgınlığı)

Cemre Yoldaş

Kaynaklar

Kimmel,A. “Rumors and the Financial Marketplace”

McAndrew, F. Bell,E. Garcia,C.: “Who Do We Tell and Whom Do We Tell On? Gossip as a

Strategy for Status Enhancement”

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2020/05/08/soylenti-ekonomisi-soylentiler-nasil-bulasir-ve-nasil-etkili-olur

https://www.gazeteduvar.com.tr/dunya/2019/05/01/filipinlerde-bir-kasabada-dedikodu-yasaklandi

https://teyit.org/arastirma-eger-bir-soylenti-varsa-ona-inanan-da-vardir

Cemre Yoldaş: BİR İHTİMAL DAHA VAR: BORSANIN SİHİRLİ ALANI

Borsa İstanbul’dan toplumsal medya tuzaklarına karşı uyarı!

FÖŞ yanıt verdi: Vatandaş Ne Vakit Dövizden TL’ye Döner?