Ekonomi Haberleri

Macro Dersi: Faiz-enflasyon-kur arasında nasıl bir ilişki var?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Para Siyaseti Konseyi (PPK), Prof. Dr. Şahap Kavcıoğlu’nun Merkez Bankası Başkanlığına atanmasından sonra bugün birinci defa toplandı. Merkez Bankası siyaset faizini yüzde 19’da sabit tuttu. Karar ve TCMB’den yapılan açıklama sonrası Dolar/TL kuru 8,15’i aştı.

Birtakım ekonomistler, evvelki açıklamalarda yer alan “Gerekirse ek sıkılaşma tedbirleri alınabilir” sözünün yeni açıklamada olmamasının piyasalara daha fazla faiz artırımı olmayabileceği ve sırada faiz indirimlerinin olabileceği bildirisi vermesinin, kurun yükselmesinde tesirli olduğunu söylüyor.

Türkiye’de bir müddettir faiz oranlarının seyri ve bunun enflasyon ile döviz kuru üzerindeki tesirlerine dair tartışmalar yapılıyor.

Klâsik iktisat teorisinde, faizlerin yüksek tutulmasının enflasyonu aşağı çekme ve ilgili ülkenin para ünitesini de güçlendirme istikametinde bir tesiri olacağı düşünülüyor.

Türkiye’de ise Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, enflasyonu düşürmek için faizlerin indirilmesi görüşünü savunuyor.

Memleketler arası yatırımcılar, Türkiye’nin Kasım ayında iktisat idaresinde değişikliklerin yapıldığı periyoda kadar uyguladığı para siyasetinin bu temele dayandığını öne sürüyor ve bunu da Türk Lirası’nda görülen kıymet kaybının en değerli nedenleri ortasında gösteriyor.

Faiz ve enflasyon ortasında nasıl bir alaka var?

Enflasyon ve faiz oranları ortasında yakın bir alaka bulunuyor. Faiz ayrıyeten döviz kurunu da etkileyen ögeler ortasında yer alıyor.

Uygulanan siyasetlerle bunlar ortasında bir istikrar kurulmaya çalışılıyor.

Merkez Bankası’nın piyasadaki para arzını yönetebilmek için sahip olduğu araçlardan birisi siyaset faiz oranları.

Siyaset faiz oranlarında yapılan kızılay escort
değişiklikler piyasadaki oyuncuların borç alma ve verme maliyetlerini değiştirdiğinden hem bankaların uyguladığı faizleri hem de tahvil, pay senedi üzere varlıkların pahasını etkiliyor.

Faiz oranlarının seviyesi, bireylerin ve kurumların kaynaklarını tasarrufa ya da harcamaya yöneltmesinde belirleyici oluyor.

Örneğin, faiz oranlarının düşük olduğu bir ortamda tasarruf üzerinden elde edilecek gelir de düşük olduğundan harcama eğilimi artıyor.

Hasebiyle faiz oranlarının düşürülmesinin tüketim harcamalarını artırması ve ekonomik büyümeyi desteklemesi bekleniyor.

Lakin tüketim harcamalarının artması beraberinde enflasyonun yükselmesi riskini getiriyor.

Bir öbür husus da faizlerin düşük olduğu bir ortamda kredi alma ve verme eğiliminin artmasının piyasadaki lokal para ünitesi ölçüsünün yükselmesine neden olması. Bu da enflasyon riski yaratan bir öbür öge olarak ortaya çıkıyor.

Bu nedenle genel kabul gören iktisat teorisinde, faiz oranlarının düşük tutulmasının enflasyon yaratacağı ve enflasyonun arttığı bir devirde de fiyat artışlarını dizginlemek için faiz artırımına gidilmesi gerektiği görüşü bulunuyor.

Faiz indirilirse enflasyonun düşeceği görüşü neye dayanıyor?

Cumhurbaşkanı Erdoğan, faizlerin düşürülmesi halinde enflasyonun da düşeceği istikametindeki klasik kalıpların ötesine geçen ve sıra dışı kabul edilen iktisat görüşünü destekleyen isimler ortasında yer alıyor.

Erdoğan, Ocak ayında İstanbul’da iktisatla ilgili yaptığı bir konuşmada, “Bana yatırım lazım, istihdam lazım, üretim lazım, ihracat lazım. Şayet bu dört başlık yoksa hiçbir şey yok, biz bununla övüneceğiz. Asıl iş faizi düşürmek suretiyle enflasyonu aşağıya çekmektir” dedi.

Erdoğan’ın da savunduğu bu görüş, eryaman escort
19’uncu yüzyılın sonları ve 20’nci yüzyılın başlarında yaşamış olan ekonomist Irving Fisher’ın geliştirdiği bir teoriye dayanıyor.

Fisher’ın geliştirdiği teori, nominal faiz, gerçek faiz ve enflasyon beklentisini hesaba katan bir formüle dayanıyor.

  • Nominal Faiz: Piyasada uygulanan ve paranın paha kaybı finansal hareketlerden arındırılmamış faiz oranı.
  • Gerçek Faiz: Nominal faizin enflasyonun tesirine nazaran ayarlanmış hali
  • Beklenen enflasyon: Fiyat hareketlerine nazaran, ilerideki makul bir devir için hesaplanan fiyat artış oranı.
  • Gerçek faiz = (1 + Net Nominal Faiz) / (1 + Beklenen Enflasyon) -1

Bu formüle nazaran, gerçek faiz oranı ile beklenen enflasyon oranı toplamının nominal faiz oranına eşit olduğu varsayılıyor.

Cumhurbaşkanlığı İktisat Siyasetlerinden Sorumlu Başdanışmanı Cemil Ertem, Erdoğan’ın yaklaşımının gerisindeki nedenlerle ilgili yazdığı bir makalede, Fisher’ın geliştirdiği formül baz alındığında enflasyon ile faiz oranları ortasında zıt değil, hakikat bir korelasyonun görüldüğünü belirtti.

Ertem, Mayıs 2018’de Daily Sabah gazetesine yazdığı yazıda, “Buna nazaran, gerçek faiz oranının uzun vadede sabit kalacağı varsayımıyla nominal faiz oranında yapılacak bir artış, enflasyon beklentisinde de bir artış olacağı manasına geliyor. Özetle Fisher formülüne nazaran, faiz oranları ile enflasyon ortasında uzun vadede hakikat bir korelasyon olduğu açıkça görülüyor” dedi.

Fisher formülü nedir?

  • i ≡ r* + π
  • nominal faiz oranı = gerçek faiz oranı + enflasyon

Ertem, tıpkı makalesinde 2008 yılında yaşanan krizin klasik görüşün hakikat olmadığını ortaya koyduğunu savundu.

Ertem makalesinde ayrıyeten, son devirde dünyanın farklı yerlerinde Fisher denklemini savunan görüş ve akademik çalışmaların yapıldığı “Neo-Fischercı” bir akımın doğduğunu aktardı.

Bilhassa 2008 krizinin akabinde Fisher’ın yaklaşımını savunan ve para siyasetlerinin buna nazaran düzenlenmesi gerektiğini söyleyen, ortalarında ABD Merkez Bankası yetkililerinin bulunduğu kimi ekonomistler oldu.

Fakat şu ana kadar bu formülün hayata geçirilmesi halinde geçerli olduğunu ortaya koyan somut bir örnek olmadığına dikkat çekilirken faiz ve enflasyon ilgisine dair klasik görüş hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde para siyasetlerine istikamet vermeyi sürdürüyor.

Döviz kuru bu denkleme nasıl giriyor?

Döviz kuru, enflasyon ve faizle birlikte üçgenin başka bacağını oluşturuyor. Bu bacak, bilhassa Türkiye üzere üretimin büyük oranda ithal girdilere bağlı olduğu ülkeler açısından büyük ehemmiyet taşıyor.

Kurdaki artışlar, üreticilerin maliyetlerini artırdığı için satış fiyatlarına da yansıyor ve bu da enflasyonun yükselmesine neden oluyor.

Ekonomist Ege Cansen, 2006 yılında Hürriyet gazetesine yazdığı bir yazıda, Türkiye üzere ülkeler için arz-talep istikrarının ötesinde döviz kurunun da enflasyon üzerinde değerli bir tesiri olduğuna dikkat çekmişti.

Cansen, “Türkiye üzere parası yumuşak yani döviz olmayan ülkelerde, enflasyon ‘devalüasyon-enflasyon’ sarmalı yüzünden yapışkan hale gelir. Kur artışlarını yavaşlatmadan, fiyat artışları yavaşlamaz. Münasebetiyle bu ülkeler, ekonomiyi soğutarak değil, döviz kurunu düşürerek enflasyonu yavaşlatır. Bunun için ulusal paralarına yüksek faiz verip, sıcak parayı ülkelerine çeker. Artan döviz arzı yüzünden düşen kurla, döviz fiyatına endekslenmiş fiyat artışları yavaşlar” diye yazmıştı.

Genel kabul gören görüşlere nazaran, bir ülkede döviz kurunun seyrinde yatırımcıların o ülkenin para ünitesine “yatırım yapma ve elinde tutma arzusu” belirleyici rol oynuyor.

Yatırımcıların bu algısında da o ülkenin makroekonomik istikrarlarının güçlü olması üzere ekonomik etkenlerin yanı sıra siyasi istikrar üzere itimat ve risk ögesini etkileyen faktörler de büyük değer taşıyor.

Ayrıyeten bir ülkenin para ünitesine yatırım yapanların bundan bir getiri elde etmek istedikleri kabul ediliyor.

Bu noktada da piyasadaki belirlenmiş “nominal faiz” ile enflasyon oranı ortasındaki farkı gösteren gerçek faiz değerli bir kavram olarak ortaya çıkıyor.

Örneğin, kendi para ünitesine yatırımcı çekmek isteyen ülkelerin enflasyon oranının üzerinde faiz vererek, yatırımı cazip kılması gerekiyor.

Yazının tamamı burada.