Osmanlı’nın çevre hassasiyetini gösteren belgeler

Dokümanlarda hepsi var

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Lideri Uğur Ünal, Türkiye Etraf Haftası münasebetiyle AA muhabirine yaptığı açıklamada, dünyanın her yerinde, canlıların hayatlarını problemsiz devam ettirebilmesinin iklim ve etraf kaidelerine bağlı olduğuna işaret etti.

Mevcut ekosistemde ortaya çıkan olumsuz sonuçların, beslenme ve sıhhat üzere en hayati problemlere da yol açtığını anlatan Ünal, “Bu bakımdan istenmeyen sonuçlarla yüzleşmemek için etraf hassasiyetinin üst seviyede olması gerekmektedir. Osmanlı arşiv evraklarını incelediğimizde bu hassaslığın çok yüksek seviyede olduğunu rahatlıkla söz edebilirim.

Hayat kalitesi için önlemler alındı

Çünkü etrafın korunmasına yönelik farklı alanlara temas eden değişik devirlere ilişkin yüzlerce kayıt arşivimizde bulunmaktadır. Bu kayıtları ‘çevre paklığı, su, hava ve imaj kirliliği, kuraklık, avcılık ve ormanların muhafazası’ üzere başlıklarda toplamak mümkün. Bu alanlarda devlet yönetimi, ömür kalitesinin ve ekosistemin korunması için önlemler almış, idari düzenlemeler yapmıştır.” diye konuştu.

Haliç’in paklığına verilen itina

Hava kirliliğine ve buna bağlı olarak toplum sıhhatine gösterilen hassaslığa dikkati çeken Ünal, şöyle devam etti:

“Devlet, etraf hassasiyeti konusunda teyakkuzda”

Ortaya çıkan görünümün devletin şanına uymayacağı izah edilmiştir. Bu yazıda, ayrıyeten Fatih Sultan Mehmet vaktinde Eyüp, Sütlüce, Kağıthane, ve Alibeyköy’den çamur ve toprakların Haliç’e akmaması için burada ziraat yapılmaması hakkında bir nizamnamenin mevcut olduğundan da bahsedilmektedir. Son periyotlarda bahsi geçen yerlerde ziraat yapıldığından Haliç’e çamur akmaya başladığından bu üzere durumlara meydan verilmemesi istenmiştir. Görüleceği üzere Osmanlı Devleti’nde etraf hassasiyetini Haliç özelinde ele aldığımızda, devletin kenti fethinden sonra etraf hassasiyeti konusunda teyakkuz halinde bulunduğunu söyleyebiliriz.”

Ünal, Devlet arşivlerinde koruma edilen dokümanlar ortasında etrafın pak tutulması ve bu mevzuda gösterilecek hassasiyetlere işaret eden evrak sayısının da fazla olduğunu söyledi.

(İstanbul’da hava kalitesinin düşmemesi için kireç fırınlarında maden kömürü yakılmaması ile ilgili belge)

Çiftçileri ve ekonomik döngüyü rahatlatacak ataklar

İnsanların iktisadi ömür döngülerini iklim kurallarına nazaran ayarladığını lisana getiren Ünal, mevsimlerin şiddetli yaşanması, çok yağış yahut kuraklık üzere olağan dışı gelişmelerin iktisadi döngüyü akamete uğrattığını anlattı.

Durumun süreklilik arz ettiği devirlerde ise insanların zarurî olarak bulundukları bölgeyi terk etmek durumunda kaldığına işaret eden Ünal, “1887 tarihli bir dokümanda Adana’da yaşanan kuraklık hadisesinden ötürü rekoltenin çok az olduğu ve kimi çiftçilerin öteki bölgelere göç ettikleri Dahiliye Nezaretinden Sadarete yazılmıştır. Buna benzeri kayıtlar tekrar arşivimizde mevcuttur. Devletin bu üzere durumlarda vergi düzenlemeleri ve 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Konya Ovası sulama projesi üzere düzenlemelere giderek, çiftçileri ve ekonomik döngüyü rahatlatacak ataklar yaptığını dokümanlardan görebiliyoruz. Bunların hepsi deneyim edilmiş olaylar olması bakımından bizlere kıymetli datalar sunmakta ve öğütler vermektedir.” diye konuştu.

İstanbul’da bir rasathane kurulması buyruğu

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Lideri Uğur Ünal, Osmanlı Devleti devrinde, yaşanan etraf ve iklim sorunlarına karşı idari ve türel olarak, önleyici ve düzenleyici çalışmalar yapıldığını aktardı.

Düzenlemelerin uygulamaya konulduğunu ve gereksinim halinde değiştirildiğini anlatan Ünal, şöyle devam etti:

“Bu süreklilikle Osmanlı’dan Cumhuriyete intikal eden çok fazla hukuksal metin bulunmaktadır. Günümüzde mevzu hakkında bir metni ele aldığımızda, Osmanlı devrinde hazırlanan metinlerin izlerini görebilmek pekala mümkündür. Orman Nizamnamesi (1870), Orman Mektebi Nizamnamesi (1871), Zabıta-i Saydiye (Avcılık) Nizamnamesi(1882) bunlara örnek olarak gösterilebilir. Yeniden kurumsal olarak kimi altyapıların teşekkül ettiğini de söylemek mümkündür.

Hava olaylarının takip edilmesi için İstanbul’da bir rasathane kurulması ve buradaki ölçümlerin memleketin başka yerlerine ulaştırılması için telgraf sınırlarının tamamlanması istikametinde 13 Temmuz 1868’de Sultan Abdülaziz tarafından bir irade çıkarılmıştır. Bu, iklimdeki gelişmelerin takibine yönelik değerli bir kurumsallaşma atağıdır. Bu alanda elde edilen Osmanlı birikiminin Cumhuriyete ve gerekli tadil ve değişimlerle günümüze kadar geldiğini söyleyebilirim.”

(Hava olaylarının takip edilmesi için İstanbul’da bir rasathane kurulması ile ilgili belge)

“Günümüze değerli bilgiler sunuyor”

Uğur Ünal, Osmanlı Devleti’nin üç kıtada 6 asırdan fazla karar sürdüğünü anımsatarak, “Bu geniş coğrafyada ve uzun vakit diliminde her alandan olduğu üzere iklim ve etraf bahislerinde yaşanan sorun ve gelişmelerle ilgili çok fazla arşiv kaydımız mevcut. Bu alanda arşivlerimizde yapılacak araştırmalar periyodunu aydınlatırken günümüze kıymetli datalar sunuyor. Elde edilen bu bilgiler, bilimsel alanda değerli ilmi kaynak olmalarının yanında etraf ve iklim alanlarında toplumsal hassaslığa ve farkındalığa da değerli katkılar sağlayacak.” değerlendirmesini yaptı.